Archief voor september 2016

Op het filmfestival in Rotterdam zag ik begin dit jaar de documentaire Innocence of memories van Grant Gee. Innocence of memories is een mengeling van beelden uit nachtelijk, stilgevallen Istanbul, interviews met de Turkse schrijver Orhan Pamuk en een voice-over die passages uit diens roman Het museum van de onschuld leest. Na het winnen van de Nobelprijs voor de literatuur in 2006 was Pamuk een bijzonder project gestart; hij ging het verhaal schrijven van een man en zijn liefde voor een jonge vrouw, uiteindelijk: het verhaal van het museum dat deze man voor haar en hun tragische liefdesgeschiedenis inrichtte. Het boek verscheen in 2009.
Sinds 2012 is het museum ook daadwerkelijk te bezoeken. Je kunt dus gewoon het boek lezen en lezen over de voorwerpen, zo innig verbonden met het verhaal, tentoongesteld in de talloze vitrines maar… je kunt er echt naar toe. De roman fungeert dan als een gids, zij het een zeer omvangrijke, en ineens wordt het verzonnen verhaal tastbare realiteit. Tijd en plaats, werkelijkheid en fictie vloeien er in elkaar over. Dat het kleine museum met zijn vertrekken, vitrines en voorwerpen om een onzichtbare kern draait als een spiraal is dan ook veelbetekenend. Duizelingwekkend. Het is een schitterend idee – waar je ook nog doorheen kunt lopen.

‘Mijn ondervindingen tijdens mijn omzwervingen over de wereld en in Istanbul hebben me het volgende geleerd: er zijn twee soorten verzamelaars.
1. De Trotsen, die pronken met hun verzamelingen en haar graag tentoon willen stellen (zij komen meestal voort uit westerse beschavingen)
2. De Beschroomden, die hetgeen ze bijeengebracht hebben ergens weggestopt houden (een premoderne toestand).
(…)
De Beschroomden daarentegen verzamelen om te verzamelen. Evenals de Trotsen beginnen ze met verzamelen als reactie op een bepaalde pijn of een bepaald verdriet dat ze in hun leven hebben meegemaakt (…) uit een duistere gedrevenheid, als troost os zelfs als medicijn. Maar de samenlevingen waarin de Beschroomden moeten opereren, vinden verzamelingen en musea niet belangrijk. Verzamelen wordt daar niet als iets respectabels gezien, iets wat ter lering is en bijdraagt aan kennis, maar als iets beschamends dat je verborgen moet houden. Want in het land van de Beschroomden duiden collecties niet op nuttige kennis, alleen maar op de kwetsuren van de beschroomde verzamelaars.’
[Orhan Pamuk, Het museum van de onschuld, p. 691-692.]

In de documentaire van Grant Gee zegt Pamuk dat zijn verhaal over Kemal en Fusün doordrenkt is van ‘Hüzün’, een typisch Turkse vorm van melancholie. Hüzün komt er zo ongeveer op neer dat we misschien denken dat ons leven – onze particuliere verzameling successen en mislukkingen – bijzonder is, maar dat we in essentie een mens zoals alle anderen zijn. Het museum onttrekt zich echter aan deze melancholie – en is dus wat je noemt een bezienswaardigheid.

Met dank aan Rumor – het festival voor avontuurlijke muziek dat al bijna verdwenen is. Op 3 december 2016 zal de laatste Rumor-avond zijn, nummer 84. Op nummer 83 zagen we onder andere dit ongelofelijke duo, Andreas Schaerer & Lucas Niggli:

Toen we gingen slapen, keek ik nog even naar het verduisterde huis aan de overkant. Achter het dichtgeschoven gordijn in zijn woonkamer moest de buurman liggen, opgebaard. Daar, achter het gordijn dat normaal gesproken nooit gesloten was, in de woonkamer waar hij nooit gelegen had of ja toch, soms, in slaap gesukkeld in zijn stoel. Het was een merkwaardige gedachte dat hij daar ook lag te slapen, tijdelijk in zijn eeuwige rust. Bewaakt door familie en af en toe besnuffeld door zijn poezen. Die hadden hem al weken niet meer gezien en begrepen er vast weinig van – ook niet dat dit de vooraankondiging van hun verhuizing was.
De buurman was een van de allereerste bewoners van de straat geweest maar niet de eerste die er overleden was. Toch leek het alsof hij niet alleen aan het begin van het leven in de straat had gestaan maar nu ook aan het einde – het einde van de straat zoals wij die kenden. De sfeer zal ongetwijfeld wezenlijk veranderen.
Ko was een van de opvallende gezichten van de straat, hoe onopvallend ook, bijna verlegen. Bovendien: hij was bijna altijd onderweg geweest; aan het werk, als chauffeur door heel Europa en in zijn vrije tijd van het ene klusje naar het andere, meestal van de ene garage naar het andere sloopbedrijf, naar andere mannetjes. Op zoek naar onderdelen, pakketjes bestellen en afleveren, zelf aan het repareren, vaak ook naast zijn eigen huis in onze straat. Na afloop klonken ze allemaal hetzelfde, die wagentjes. Nu ik erover nadenk een beetje zoals hijzelf: met een donkere, maar toch vriendelijke brom.
Ko zat zelden stil, kwam altijd voorbij; licht gekromd in de bovenrug en soms een beetje hinkend vanwege een versleten heup. Hij was er altijd maar even – en deze week was dat eigenlijk niet anders. Nadat hij ziek geworden was en zijn hart het begon te begeven, werd hij ergens anders verzorgd. De afgelopen dagen was hij wel weer even in zijn eigen huis; teruggekomen om te vertrekken. Nog één keer.
Het was niets voor hem, ziekte en dood, niet meer spontaan weg kunnen gaan. Vandaag kan het gelukkig weer, Ko. Maar we gaan je gescharrel door de straat wel missen. Ajuus!

Bezienswaardigheid is geen absoluut begrip. Toch denken sommige mensen daar anders over. In het kleine toeristeninformatiebureau tegenover het centrale Stazione di Porta Nuova van Turijn vroeg ik om een plattegrond van de stad. Met een routineus gebaar trok de medewerkster een opvouwbare kaart van vooral de binnenstad tevoorschijn en tekende er met een dikke blauwe stift meteen een parcours op. We moesten rechtdoor lopen naar het Egyptische museum dan naar het Koninklijk paleis en het Piazza Castello, vervolgens naar het gebouw met de kenmerkende puntkoepel, de Mole Antonelliana (met daarin het filmmuseum), over de kade langs de rivier de Po en ten slotte terug naar het beginpunt. Vragen stelde ze niet. We bedankten haar hartelijk en trokken verder ons eigen plan, waarvoor de uitgereikte plattegrond nauwelijks nut bleek te hebben.
We puzzelden ons route in elkaar met behulp van eerder gemaakte printjes, onze telefoons, barpersoneel en rondhangende oude mannetjes. S. had, met dank aan Inkmap, al een paar punten op de kaart van Turijn gezet. We maakten er een route van die ons niet alleen langs reeds gekende vindplaatsen van Torinese streetart bracht, zoals het busstation aan de Via Fiochetto, maar die ons geheel onverwacht ook in het Parco Dora voerde; een voormalig industrieel complex in het Noordwesten van de stad waar een gigantische, nu geheel opengewerkte productieloods waanzinnig veel ruimte bood aan skaters, graffiti-artiesten en buurtbewoners. Een prachtige metalen kathedraal met heel veel groen eromheen.

Op de weg terug kwamen we in het stille volksbuurtje Borgo Vecchio Campidoglio uit, dat een transformatie ondergaat en al flink is opgeknapt door de tientallen schilderingen op de muren. We zigzagden door alle straten van het wijkje en ontdekten daar ook het bestaan van het (deels virtuele) Museo Arte Urbana. Er wordt dus wel degelijk werk gemaakt van het andere Turijn, ook voor toeristen. En als je daar gaat kijken, passeer je vast ook wel een keer het centrum, kom je evengoed langs al die bezienswaardigheden uit de gidsjes, op die dikke blauwe lijn.

In bar La Fermata stonden drie wegwerkers in feloranje broeken en bezwete blauwe T-shirts hun koffietje te drinken. De bar was zo klein dat wij niet naast hen konden staan. Bestellen ging nog wel, over hun hoofden heen. Een zoet broodje pakken uit de plastic vitrine, tussen hen door, ook. We namen plaats aan een klein tafeltje. Na het vertrek van de wegwerkers kregen we zicht op de opvallende machine waarmee de barvrouw onze koffie aan het maken was. Een soort kookketel van glimmend koper met op het half open ronde deksel een adelaar met gespreide vleugels, waardoor het iets tussen een Rolls Royce en een prijsbeker in leek. Door de verschillende kraantjes, stangen en ontluchtingsmechanismen kreeg het apparaat een soort ‘oervorm’, iets futuristisch en nostalgisch tegelijk. Alsof het verzonnen was. Steampunk.
Ik vroeg de vrouw wat het voor een koffiemachine was en of ik er een foto van mocht nemen. Verwijzend naar de adelaar bovenop zei ze iets over een eerbetoon aan koning Victor Emanuele en vertelde dat de fabriek er op dit moment nog een in de aanbieding had. Alsof ik zou willen kopen wat ik mooi vond. Ze werd zelf overigens niet heel enthousiast over de machine. Ze hield het kort en haar gezicht bleef ondertussen uitdrukkingsloos, leeg. Ze leek sowieso nergens zin in te hebben. Ze zag er geslagen uit, maar niet langer raken, verdwenen uit zichzelf. Misschien wel als gevolg van jarenlang werken in die bar. Eindeloos dezelfde verhalen en bestellingen aanhoren, eindeloos dezelfde handelingen met die machine verrichten. Herhaling tot er een dikke, ondoordringbare laag stof op ligt of de halfdood erop volgt. Ik hoopte maar dat het dat was.
Misschien hadden bovendien al tientallen mensen voor mij naar de koffiemachine gevraagd. Ik maakte dus maar snel mijn foto, rekende af en we vertrokken. De volgende dag kwamen we bij toeval opnieuw langs La Fermata en zagen dat de bar gesloten was – vanwege de vakantie.
’s Avonds bekeek ik het bonnetje voordat ik het weggooide. Er stond een Oost-Europese naam op, van een Poolse of een Russische. Dat was ook een verklaring.